Trang chủ / Tin tức / Tin tức / Thông tin giáo dục / NHIỆM VỤ CỦA TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG

NHIỆM VỤ CỦA TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG

                                               NHIỆM VỤ CỦA TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG

 PGS.TS Lê Sơn

 Hội Khoa học TLGD VN

 Từ hơn thập niên trước, Nhà giáo nhân dân Viện sĩ Phạm Minh Hạc khi nói về Giáo dục và Tâm lý con người là hai yếu tố - như là hạ tầng xã hội – cực kỳ quan trọng trong tiến trình phát triển xã hội, đã viết: “Tư vân Tâm lý giáo dục ở nước ta có sứ mệnh vẻ vang là động viên mọi người và toàn xã hội, tạo nên một vốn xã hội vốn người tốt, cùng nhau đoàn kết, bảo đảm an ninh xã hội, ổn định xã hội, góp phần tiếp tục đổi mới đất nước, tạo dựng nên một đất nước độc lập, góp phần tiếp tục đổi mới đất nước, tạo dựng nên một đất nước độc lập, phồn vinh, mọi người được hưởng các quyền của con người, của mọi công dân” (X. Tư vấn tâm lý căn bản) [2, tr21].

 Thực vậy, tư vấn học đường (TVHĐ) ngày càng được quan tâm và trở thành hoạt động quan trọng trong các trường học, mà nền giáo dục truyền thống vốn ưu thế định hướng vào dạy kiến thức, thi cử, không quan tâm đúng mức về con người với các khía cạnh tính cách, số phận… khác nhau của cá nhân.

1. Tư vấn (counselling), có lịch sử chưa lâu, là ngành khoa học còn non trẻ. Vốn bắt đầu là sự trợ giúp, cung cấp những phúc lợi nhân đạo cho những người có số phận ít may mắn trong thời kỳ mở đầu cuộc cách mạng công nghiệp (thất nghiệp, kỳ thị chủng tộc, tệ nạn xã hội) ở Hoa Kỳ.

 Năm 1907, Jose B Davio người đầu tiên thành lập cơ sở chỉ dẫn đầu tiên ở bang Michigan (Mỹ) – Frank Passon 1909 – xuất bản cuốn Dạy nghề, được xem như là cha đẻ của ngành, mở văn phòng Tư vấn hướng nghiệp ở Boston.

2. Mục tiêu – nhiệm vụ của TVHĐ

 Mục tiêu chung của TVHĐ: là trợ giúp đối tượng (học sinh có vấn đề, gọi là nan đề - problem) nâng cao nhận thức về bản thân, tự đưa ra được quyết định thay đổi hành vi và tư duy, trợ giúp đối tượng (trong chuyên môn gọi là thân chủ - client) thực hiện các quyết định có hiệu quả.

 Sự trợ giúp này lại phải hướng đến 100% học sinh trong trường học được hưởng lợi. Cho nên với các đối tượng khác nhau hoạt động TVHĐ cũng được phân chia theo thứ bậc.

 Mô hình ba cấp độ TVHĐ

 Năm 2008, Hiệp hội Tâm lý học đường (NASP) Mỹ cung ứng dịch vụ tư vấn theo ba cấp độ.

 - Cấp độ 1: Học sinh bình thường, không có vấn đề khó khăn học đường chiếm khoảng 80%, việc can thiệp chỉ có tính chất hướng dẫn huấn dục (guidance) – mang tính phòng ngừa (nâng cao hiểu biết kỹ năng (học tập, sức khỏe, quan hệ xã hội, phòng ngừa tệ nạn xã hội, tai nạn giao thông, bạo lực..).

 - Cấp độ 2: 15% học sinh có biểu hiện rối nhiễu tâm lý, cần được tư vấn cá nhân, hoặc theo nhóm có vấn đề giống nhau, nhằm giải quyết tức thời khó khăn cản trở học tập, quan hệ bạn bè, bố mẹ và cả với thầy, cô giáo.

 - Cấp độ 3: Can thiệp mang tính chuyên sâu, khoảng 5% học sinh có nguy cơ cao, rối nhiễu tâm lý (lo âu, trầm cảm, stress sau sang trấn). Mức độ rối nhiễu, thường ảnh hưởng đến kết quả học tập, công việc, rối loạn nhịp sinh hoạt hàng ngày (ăn, ngủ, nghỉ ngơi…). Sự trợ giúp cần chuyên sâu và nhiều thời gian (có ca kéo dài theo dõi hỗ trợ 6 tháng – 2 năm). Do đó TVV bình thường, nhất là các hoạt động tư vấn có tính chất kiêm nhiệm, không chuyên thì không đủ khả năng can thiệp sâu. Nhiệm vụ các TVV như ở Việt Nam hiện nay là đánh giá sơ bộ, dựa trên các dấu hiệu, chỉ số hành vi quan sát được (tâm thần, chậm phát triển, tăng động, tự kỷ, trầm cảm…) giới thiệu đến các nhà Tâm lý trị bệnh (Clinical psychologist), các Trung tâm Tự kỷ, các bệnh viện, những nơi thích hợp.

3. Tư vấn viên (counsellor)

 Hiện nay hoạt động TVHĐ ở các nước, do đặc điểm kinh tế xã hội không giống nhau, nên mô hình tổ chức TVHĐ cũng khác nhau. Ở Hoa Kỳ, nơi khởi nguyên tổ chức tư vấn. Song cho đến nay, TVHĐ mới có 32 tiểu bang. Theo Hiệp Hội tâm lý Hoa Kỳ tính toán tỷ lệ hợp lý là 1/250 ( 1 TVV – 250 học sinh) – Song số lượng các nhà TV chuyên nghiệp không đủ nhu cầu cho các trường, mặc dù đề nghị cho toàn quốc là 1/200. Hiện nay ở Hoa Kỳ tỷ lệ TVV học đường thực tế vào khoảng 1/471 học sinh [sđd 5, tr19].

 Trong số 39 quốc gia có TVHĐ thì Hoa Kỳ 3 tiểu bang, ở Cộng hòa Liên bang Đức 3 bang. Liên hiệp Vương quốc Anh: 2 quốc gia, Canada: 3 tỉnh – còn các nước khác tổ chức theo hoạt động kiêm nhiệm (Ấn Độ, Mexico, Hàn Quốc, Nhật Bản). Ở Nhật nhân viên tư vấn gọi là Cố vấn học tập (ở các trường Cao Đằng, Đại học).

 Ở một số quốc gia khác, tổ chức tư vấn nằm bên ngoài nhà trường, khi cần họ cung ứng dịch vụ theo hợp đồng thỏa thuận.

 Ở Pháp có “Mạng lưới hỗ trợ cho học sinh gặp khó khăn” - RASED (ra đời năm 1990). Mạng lưới nhân sự RASED có nhiệm vụ giúp đỡ học sinh có vấn đề gọi là “Nhà giáo dục hòa nhập”. Nhà giáo dục hòa nhập sẽ phân tích khó khăn của học sinh, soạn thảo chương trình can thiệp hỗ trợ giúp trẻ tái hòa nhập với cộng đồng - ở Pháp không có khái niệm nhà Tư vấn học đường – Mạng lưới RASED không do Bộ giáo dục quản lý. Bình thường những khó khăn của học sinh do giáo viên và nhà trường giải quyết. Chỉ khi nào ngoài khả năng chuyên môn của giáo viên mới cần đến RASED.

Theo GS.TS.Oddette Lescarret phải trải qua cuộc đấu tranh lâu dài của các nhà Tâm lý học, năm 2013 trường học nước Pháp mới có nhân sự TVHĐ làm việc cố định tại trường.

Ở Việt Nam, năm 2015 TP Đà Nẵng có 5 chỉ tiêu biên chế cho TVV Học đường ở trường phổ thông, 10 chỉ tiêu cho các trường chuyên nghiệp - ở TP Hồ Chí Minh nhiều trường phổ thông, dân lập, tư thục, trường Quốc tế ngoài công lập có các nhân viên tư vấn kiêm nhiệm và hợp đồng hỗ trợ với một số nhà TLH bên ngoài theo chuyên đề.

 Hội Khoa học Tâm lý giáo dục Việt Nam dù nhiều lần đề xuất phải đào tạo và có tổ chức nhân viên Tư vấn trong trường phổ thông, song đều gặp phải khó khăn về biên chế và tài chính, nên TVHĐ chưa có chỗ đứng chính thức trong nhà trường. Với chủ trương của Hội, một số Trung tâm đã triển khai chương trình Bồi dưỡng TVHĐ do Hội soạn thảo, thực hiện mở lớp cho học viên từ các trường học ở Khánh Hòa, Vĩnh Long, Tây Ninh, Hậu Giang trong 5 năm gần đây, học viên là giáo viên Tâm lý – giáo dục của các trường Sư phạm, giáo viên chủ nhiệm, cán bộ đoàn đội (khoảng 1500 học viên) theo học. Tuy nhiên, các lớp bồi dưỡng chỉ mới ở mức độ sơ đẳng của khoa Tư vấn học đường. Các học viên trở về trường làm TVV kiêm nhiệm và tự học thêm..

 Hoạt động TVHĐ là một nhân tố mới so với nền giáo dục truyền thống. Đó là một bước đầu tư theo chiều sâu chất lượng giáo dục, là phương cách để người làm giáo dục lắng nghe “tiếng lòng” của những học sinh đang gặp khó khăn trong tiến trình vươn lên, nghe được “Phần sâu thẳm” nơi con người (explosive layers). Gần đây, Thứ trưởng Bộ Giáo dục – Đào tạo Nguyễn Thị Nghĩa cho biết : “Tới đây Bộ GD-ĐT sẽ đề xuất Mô hình tư vấn Tâm lý áp dụng tại các trường phổ thông. Mục tiêu là tư vấn đề giáo dục hình thành các kỹ năng xã hội, tư vấn những vấn đề lứa tuổi vị thành niên, thanh niên; tâm lý giới tính và sức khỏe sinh sản; tâm lý hôn nhân gia đình; hướng nghiệp; những vấn đề của xã hội hiện đại – Đội ngũ cán bộ, giáo viên tư vấn sẽ được xây dựng, bố trí nguồn lực và tài chính, để đào tạo chuyên sâu. Tại các trường sẽ xây dựng Phòng tư vấn riêng, có chuyên gia tâm lý chuyên sâu. Tổ chức các buổi nói chuyện giữa chuyên gia tâm lý với các em; tăng cường hoạt động ngoại khóa để thu hút học sinh nhằm nâng cao kỹ năng sống”.

 Như vậy, có thể tin tưởng rằng xu thế hình thành mạng lưới TVHĐ ở Việt Nam không thể đảo ngược. Tuy nhiên, theo chúng tôi tiếp xúc với thực tế, một số cán bộ quản lý giáo dục các cấp đều thấy: “TVHĐ hay thật, rất thiết thực, song nhà trường đang nhiều việc quan trọng hơn, có TVHĐ là điều tốt đẹp, nhưng chưa làm cũng chẳng sao”. Rõ ràng cản trở chủ yếu là ở nhận thức tính nhân văn, tư duy quan niệm về nhà trường hiện đại kiểu mới, chứ không hẳn do thiếu nguồn lực (kinh phí, biên chế). Đổi mới giáo dục, thực sự là một quá trình lâu dài, kiên trì. Như một con tầu đại dương đồ sộ nặng nề khó quay mũi, giáo dục vốn mang tiếng có sức ì quá lớn.

4. Phân loại TVV Tư vấn học đường

 Hiện nay trong nhà trường có nhiều cán bộ, giáo viên, phụ huynh giáo viên Tâm lý – giáo dục tham gia hoạt động TVHĐ. Để có thể phân định vào giao nhiệm vụ đúng người đúng việc cần có sự phân loại TVV học đường. Không thể nói chung cái gì cũng quy về trách nhiệm của người làm tư vấn.

 Có thể tạm chia làm 3 loại hoạt động TVHĐ:

 - Không chuyên, bán chuyên nghiệp và chuyên nghiệp. Ba loại trên trình độ đào tạo khác nhau, do đó mới loại có thể thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ thích hợp.

- Không chuyên: Ở cấp độ không chuyên, người cung cấp tư vấn thường là bạn bè, đồng nghiệp, có những kiến thức và kinh nghiệm sống nhất định, có tấm lòng thiện nguyện.

Song không có đủ kiến thức và kinh nghiệm để Tư vấn chuyên sâu đạt hiệu quả. Hình thức Tư vấn không chuyên đã tồn tại từ xưa và cả trong xã hội dù là văn minh “người biết bảo người không biết” vẫn tồn tại và còn mãi vai trò quan trọng trong cuộc sống.

- Bán chuyên nghiệp: Ở cấp độ này, người cung cấp tư vấn có những kiến thức kinh nghiệm được huấn luyện về đặc điểm tính năng trong quan hệ giao tiếp xã hội. Họ không hoạt động tư vấn độc lập như Tư vấn viên chuyên nghiệp mà hỗ trợ, phụ giúp nhà trường. Đó là y tá học đường, công an cảnh sát khu vực, giáo viên chủ nhiệm, nam nữ tu sĩ, tăng ni phật tử ở chùa chiền, nhà thờ khu vực gần trường.

- Chuyên nghiệp: Ở cấp độ này, gồm các chuyên viên được đào tạo cơ bản về TVHĐ, cả hướng dẫn phòng ngừa, trị liệu, trắc nghiệm tâm lý.

  • Tư vấn hướng dẫn nghề nghiệp (vocational guidance)
  • Tư vấn trắc lượng tâm lý (psychometrics)
  • Tư vấn phát triển nhân cách (personnality development)

Tùy chuyên môn theo học họ có thẻ là : Tâm lý gia (psychologist) thường có trình độ Tiến sĩ (Ph.D), có giấy phép hành nghề. Trong quá trình đào tạo, chương trình học gồm các môn: Khoa học cơ bản, phương pháp nghiên cứu, thống kê học, tâm lý thực nghiệm, tư duy – cảm xúc – hành vi xã hội – cá nhân, căn nguyên bệnh lý và những vấn đề liên quan (sinh viên Hoa Kỳ phải hòan tất trong 2 năm ít nhất 48 tín chỉ (semester hours).

Bác sĩ tâm thần học (psychiatristl) là bác sĩ, trải qua đào tạo và thực tập ở khoa Tâm thần học - họ làm việc với bẹnh nhân có vấn đề tâm lý nghiêm trọng – có giấy phép hành nghề của quốc gia hay Tiểu bang, có quyền ghi toa thuốc và thực hiện trị liệu (hoàn thành 60 tín chỉ)

Nhân viên cộng đồng xã hội (social worker)

Thường tốt nghiệp Cao học (Master’s degree) hoặc cử nhân (Bachelor). Họ thực tập chủ yếu ở những Trung tâm cộng đồng xã hội hoặc các ban ngành thuộc Nhà nước hay ở các trường học như là một TVV học đường.

Trên đây, chúng tôi giới thiệu về TVHĐ như một ngành nghề chuyên nghiệp. Dĩ nhiên lúc bắt đầu xây dựng mô hình TVHĐ cho nhà trường, chúng ta bắt đầu từ TVV không chuyên, bán chuyên với nguồn lực, nhân sự sẵn có vẫn tạo nên hiệu quả chất lượng giáo dục quan trọng. Trong quá trình phát triển các TVV tự học, tự bồi dưỡng trong thực tiễn và các lớp bồi dưỡng tại chức trở thành người TV có kinh nghiệm và trưởng thành. Trong khi đó ở các Đại học quốc gia, trường Sư phạm có chuyên ngành TVHĐ trong khoa Tâm lý giáo dục, thì chỉ 5- 10 năm, không quá xa, chúng ta sẽ có một đội ngũ TVHĐ chuyên nghiệp ( như Thứ trưởng Nguyễn Thị Nghĩa khẳng định) [5. tr1 9]

5. Ba nhiệm vụ của TVV Học đường

 Theo các chuyên gia TVHĐ, tư vấn viên có 3 nhiệm vụ sau:

- Hướng dẫn Học đường (guidance).

- Tư vấn Tâm lý (counselling)

- Tư vấn phụ huynh và giáo viên

        1. Hướng dẫn học đường

        * Yêu cầu của hoạt động TVHĐ phải hướng đến 100% học sinh mà TVV học đường thiên về nhiệm vụ như một Giáo dục viên (educator) hơn là nhà tâm lý. TVV học đường làm nhiệm vụ truyền thông tin, hướng dẫn hành vi và kỹ năng cho học sinh, tăng cường sự hiểu biết về các vấn đề “tức thời” trong trường.

Tham gia vào Hướng dẫn học đường có thể là TVV, giáo viên chủ nhiệm hay phụ huynh… những người có hiểu biết, nắm vững vấn đề cần truyền đạt, có khả năng trình bày, thuyết phục. Trọng tâm của buổi giáo huấn truyền đạt là ở cán bộ tư vấn, nội lực của họ sẽ quyết định hiệu quả của buổi hướng dẫn.

Nội dung các buổi hướng dẫn có thể là:

- Dẫn dắt, điều khiển buổi làm việc với học sinh.

- Thảo luận tập trung vào thông tin (kiến thức) cung cấp cho học sinh, đối thoại, trò chuyện về những vấn đề học sinh nêu ra.

- Tập trung vào những vấn đề có tính thời sự, vừa xảy ra “bên ngoài” nêu các chủ đề thảo luận không đề cập đến các vấn đề diễn biến tâm lý bên trong (cảm xúc, chấp nhận, thấu cảm…) của người nghe, mà chủ yếu là thông tin, hướng dẫn.

- Việc giúp học sinh đưa ra quyết định dựa vào gợi mở về giải pháp của người hướng dẫn, thường mang tính ngăn ngừa (prevention).

- Mối quan hệ giữa người Tư vấn và người tiếp nhận (thân chủ) không quyết định hiệu quả của buổi trò chuyện, mà ở nội dung trình độ hiểu biết của Tư vấn viên.

Như vậy khác với Tư vấn tâm lý, trạng thái cảm xúc, quan hệ giữa TVV và thân chủ không đóng vai trò quyết định quan trọng đến hiệu quả tư vấn - ở đây nội dung truyền đạt, sự hiểu biết của TVV mới là yếu tố quyết định.

        * Chương trình hướng dẫn liên quan đến học tập thường có các nội dung sau:

- Hỗ trợ kỹ năng học tập

- Hướng dẫn các kỹ năng làm bài tập, ôn thi, làm bài thi.

- Giúp sự đánh giá nâng cao hiểu biết về bản thân và người khác.

- Hướng dẫn các kỹ năng đối phó các tình huống bất ngờ.

- Dạy các kỹ năng quan hệ xã hội, giao tiếp hiệu quả.

- Hướng dẫn cách giải quyết, tháo gỡ xung đột.

- Phòng ngừa, cách chữa trị nghiện game, internet…

Như vậy là hoạt động hướng dẫn cho học sinh, một phần lớn (80%) học sinh của các nhân viên TVHĐ (counsellor) và người khác (không có chuyên môn nghiệp vụ về tư vấn nên một số tác giả không xem họ là counsellor mà gọi chung là nhà Tham vấn – do đó có hiện tượng một nhà Tư vấn học đường lúc thì gọi là nhà Tư vấn, lúc thì gọi là nhà Tham vấn. Thực ra hoạt động hướng dẫn truyền thông của nhà TVHĐ vẫn là các tư vấn viên (counsellor) không hề kém quan trọng hơn hoạt động tư vấn cho cá nhân.

            2. Tư vấn tâm lý (cá nhân hay nhóm)

Tư vấn tâm lý, được hiểu là công việc – một nghề chuyên môn có sứ mệnh giúp đỡ hỗ trợ người khác (thân chủ - client) vượt qua những vấn đề về tâm lý của họ. Giúp đỡ trợ giúp để họ tự giúp chính mình để phát triển.

Ở trường học các dịch vụ TVHĐ đáp ứng nhu cầu học sinh thông qua hoạt động phòng ngừa (prevention), can thiệp (intervention). Những nhu cầu này luôn luôn xuất hiện đòi hỏi sự hỗ trợ của nhà trường, bởi lẽ cuộc sống luôn biến đổi, nhất là trong bối cảnh bất định xã hội hiện nay. Với lứa tuổi vị thành niên – Lứa tuổi học sinh trung học, lứa tuổi phát triển nhanh nhất về thể chất, về tâm lý, vươn lên thành người trưởng thành. Đó là giai đoạn đẹp nhất trong cuộc đời một con người. Song những khát vọng, mơ ước bay bổng cũng chứa đựng đầy cạm bẫy, ảo tưởng. Trong khi muốn tự khẳng định, tự chịu trách nhiệm, do chưa có đủ kinh nghiệm, “có lớn nhưng chưa đủ khôn”, thế hệ trẻ rất dễ vấp váp, chán nản. Do đó hoạt động của Tư vấn học đường, dìu dắt rất quan trọng với phương châm “vừa đỡ vừa buông”.

              * Những vấn đề cần tư vấn liên quan đến học tập:

                - Kết quả học tập sa sút.

                - Trốn học, bỏ học, sợ đến lớp, đến trường.

                - Không làm theo yêu cầu của giáo viên, sợ giáo viên, phàn nàn, chê bai thầy giáo, cô giáo.

                - Trốn tránh tham gia hoạt động chung ở trường.

                - Giúp xác định những xung đột, rào cản học tập gợi mở cách tự thân khắc phục.

                - Tìm lại cảm hứng, thích thú học tập, hình thành thói quen tích cực, chủ động học tập.

                Tư vấn viên học đường, chú ý lắng nghe, gợi mở trò chuyện thân mật cởi mở (lắng nghe nhiều, bớt nói giảng giải). Có thể làm các trắc nghiệm về tố chất phù hợp nghề nghiệp, hướng nghiệp, các chỉ số đánh giá kết quả học tập.

                * Những vấn đề tư vấn liên quan đến phát triển nhân cách (personnality development), quan hệ xã hội:

                - Lo âu, căng thẳng thất vọng, tự cô lập khép kín.

                - Khủng hoảng tâm thần, có ý định tự tử.

                - Giảm sút hứng thú, mất cảm hứng trong học tập, công việc.

                - Mất tự tin, tự đánh giá thấp bản thân.

                - Sự phụ thuộc kém thích nghi với các tình huống mới ngoài xã hội.

                - Các vấn đề liên quan đến xung đột bạo lực, bắt mạch học đường.

                - Những vấn đề biến động trong gia đình ảnh hưởng đến học sinh (cha mẹ ly hôn, mất việc…)

                - Nghiện game, internet, lạm dụng chất gây nghiện.

                - Thực hiện đánh giá về nét nhân cách và hứng thú, tố chất nghề nghiệp

                - Giúp xác định thiên hướng, hứng thú, sự phù hợp nghề nghiệp.

          3. Tư vấn phụ huynh và giáo viên

                * Tư vấn phụ huynh

                Với tư cách người làm việc “đồng cấp” trong việc hỗ trợ, tư vấn cho học sinh, TVV học đường tham khảo, trao đổi ý kiến với cha mẹ học sinh:

                - Vấn đề học tập của học sinh và các yếu tố ảnh hưởng.

                - Cung cấp thông tin và giới thiệu các nguồn lực, các dịch vụ hỗ trợ học sinh.

                - Thảo luận về các hiện tượng bạo lực, bắt nạt học đường phòng chống tai nạn thương tích trẻ em.

                - Hợp tác với các gia đình trong việc hỗ trợ học sinh thoát khỏi các vấn đề xung đột.

                * Tư vấn, hợp tác với giáo viên

                - Tư vấn, hướng dẫn kỹ năng nghiên cứu khoa học.

                - Lập kế hoạch xác định kế hoạch phát triển tương lai của học sinh.

                - Thảo luận các tình huống nguy cơ cao đe dọa học sinh, thực hiện các biện pháp can thiệp.

                - Trò chuyện với cán bộ giáo viên trong trường về phụ huynh và dạy dỗ, ứng xử với thế hệ trẻ.

                Ngoài ra tư vấn viên học đường cần hướng dẫn các ca thực hiện tâm lý trị liệu, giới thiệu đến các phòng chẩn trị tâm lý ở bệnh viện và các Trung tâm chuyên biệt.

            4. Tổ chức hoạt động TVHĐ trong nhà trường: có hai nhiệm vụ chung

                 - Xây dựng chương trình tổng thể Tư vấn học đường.

                 - Tổ chức và quản lý Phòng Tư vấn học đường

                * Ngoài ba nhiệm vụ ở phần trên của Tư vấn viên TVHĐ, một nhà trường có cách nhìn toàn diện và lâu dài về TVHĐ đều xây dựng chương trình tổng thể tư vấn học đường và Phòng Tư vấn học đường. Đó là thuộc trách nhiệm và quyền lực của Hiệu trưởng. Tuy nhiên với tư cách là nhà chuyên môn (expert), tư vấn viên đóng vai trò quan trọng là nòng cốt thiết kế, điều phối chương trình tư vấn trong trường.

                - Phát triển chuyên môn (tập huấn, phổ biến kinh nghiệm nâng cao năng lực tư vấn) tham dự trực tiếp các ca tư vấn.

                - Tổ chức phối hợp liên kết hợp tác với các tổ chức cộng đồng.

                - Tổ chức hoạt động của Ban chỉ đạo Tư vấn học đường (gồm Hiệu trưởng, đại diện giáo viên chủ nhiệm, cán bộ đoàn đội, phụ huynh có trình độ và có điều kiện hoạt động cộng đồng).

                * Chương trình tổng thể về tư vấn học đường

                (Comprehensive School Programs) là một chương trình chiến lược đảm bảo phát triển rộng lớn và lâu dài của hoạt động TVHĐ, tránh được chỉ chú ý ứng phó với các hiện tượng, các ca cần kíp tức thời (xem – John Schmidt, 1993 USA) ( 4 ). Chương trình này là bộ phận không thể thiếu trong kế hoạch giáo dục của một trường học quan tâm và coi trọng TVHĐ có hiệu quả. Chương trình tập trung vào ba vấn đề hướng nghiệp, học tập, và nhân cách (dạy chữ, dạy nghề, dạy người).

                Nhà tư vấn có chức năng:

                - Tham mưu, cố vấn cho lãnh đạo (consulting) nhà trường, soạn thảo chương trình.

                - Điều phối liên kết các hoạt động, các bộ phận trong ngoài nhà trường để triển khai chương trình (Coordinating)

                - Đánh giá hiệu quả của hoạt động tư vấn học đường trong trường (Appraising).

                Chương trình được xây dựng qua các giai đoạn: Thiết kế tổ chức, triển khai, lượng giá (planning, Organizing, Emplementing, Evaluating).

                Thiết kế: Giai đoạn thường bắt đầu vào đầu năm học. Tư vấn viên nghiên cứu các hoạt động ngoại khóa, phân tích nhu cầu của học sinh, phụ huynh, có giáo viên, chọn lựa các mục tiêu để thiết kế chương trình.

                Tổ chức: Sắp xếp nhân sự, phân công trách nhiệm phác thảo chương trình kế hoạch hoạt động, soạn thảo qui chế, nội qui.

                Thực hiện: Là giai đoạn hành động tổ chức các cuộc tư vấn, trực tiếp làm việc với các cá nhân, các nhóm nhỏ, các nhóm lớn (cả lớp, thậm chí cả trường). Ngoài ra thực hiện công tác ngoại khóa (hội hè, triển lãm, dã ngoại công tác xã hội, y tế cộng đồng, y tế học đường, hội truyền thống, vui chơi hướng vào các chủ đề đạo đức, chấp hành luật pháp, nâng cao các kỹ năng sống, phòng chống tai nạn thương tích trẻ em để thâm nhập hiểu sâu nhu cầu tư vấn

                Lượng giá: Liên quan đến công việc của toàn bộ thành viên trong nhà trường.

                Lượng giá nhằm mục đích: Đánh giá hiệu quả của tư vấn học đường, những mặt đạt được, những yếu kém, khiếm khuyết bộc lộ, tìm nguyên nhân.

                Việc lượng giá không hạn chế ở các báo cáo các ý kiến nhận xét riêng biệt, mà phải xem xét sự thay đổi cách suy nghĩ (tư duy) và hành vi của các đối tượng được tư vấn.

                * Phòng tư vấn học đường

                    Là nơi thực hiện các cuộc tư vấn cá nhân, hoặc nhóm nhỏ. Phòng tư vấn phải là nơi yên tĩnh, tạo cảm giác thoải mái tự nhiên như sinh hoạt bình thường. Ánh sáng vừa phải, không quá nhiều gây căng thẳng cho thân chủ đang có vấn đề. Không gian đủ rộng để có thể làm một vài trò chơi, với tranh ảnh bút mầu, sách báo bình thường, trang trí nhẹ nhàng. Nếu tư vấn nhóm, các em có thể ngồi vòng quanh, trao đổi tăng cường giao lưu, tạo nên không khí cởi mở thân thiện và thư giãn.

                    Phòng cần có tủ bảo quản hồ sơ có khóa, có bàn ghế, ghế tựa ngồi tư thế thoải mái.

                    Tư vấn là một hoạt động hỗ trợ giúp thân chủ nâng cao hiểu biết về bản thân, tự giải quyết vấn đề đang vướng mắc trong học tập, phát triển nhân cách, quan hệ xã hội, lựa chọn nghề nghiệp.

                    Tư vấn viên học đường là người có nhiều vai trò: Hướng dẫn truyền đạt cung cấp thông tin, điều phối chương trình, tổ chức phòng tư vấn, tư vấn cá nhân cho học sinh đang có vấn đề có nhu cầu được tư vấn.

                    Không nên đặt phòng ở đầu nhà một dãy phòng học, nhiều người qua lại, gây ồn ào, mất tập trung, xao lãng của thân chủ.

                    Hiện nay ở nhiều trường đã có phòng tư vấn, song do thiếu mặt bằng thường đặt chung ở góc phòng y tế, thư viện, thậm chí ở phòng Hội đồng. Học sinh có nhu cầu tư vấn sợ lộ vấn đề riêng tư, bị nhòm ngó, thậm chí bố mẹ hay giáo viên chủ nhiệm dẫn học sinh đến nhờ tư vấn như là bắt buộc. Những cung cách như trên không phù hợp với mục tiêu tư vấn làm cho thân chủ bất an, khó có hiệu quả. Phòng cũng không nên hẹp quá, cửa đóng then cài gây cảm giác ngột ngạt cho thân chủ.

                    Hiện nay hoạt động TVHĐ ở nước ta còn là vấn đề mới mẻ, rất ít kinh nghiệm, thậm chí chưa có văn bản chính thức của cơ quan quản lý nhà nước hướng dẫn, qui định chuẩn mực qui cách để các trường học tuân theo. Nhiều trường hoạt động tư vấn do tấm lòng với học sinh và một số kinh nghiệm tự phát. Để viết bài nghiên cứu này, chúng tôi dựa vào sách báo nước ngoài như thiên tài quản lý Lý Quang Diệu nói “bảy mươi phần trăm quản lý của Singapore là học tập mô hình tiên tiến nhất của nước ngoài” (xem 6).Và kinh nghiệm thực hiện đề tài Xây dựng mô hình tư vấn học đường của Hội khoa học Tâm lý giáo dục Vĩnh Long (do Chủ tịch Hội Th.S. Bùi Văn Lượm – chủ nhiệm đề tài). Vì vậy kết quả khái quát về nhiệm vụ tư vấn học đường có thể chưa nhìn thấy hết hoặc đề xuất chưa phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam. Cho nên đây chỉ là phác thảo ban đầu để tham khảo. Rất mong được khảo sát kinh nghiệm của Hội TLGD Khánh hòa và Trường PTTH Trần Hưng Đạo Cam Ranh và nhiều trường khác có kinh nghiệm tốt để có thể có nhận thức đầy đủ hơn.

                Tóm lại giả lời câu hỏi: TVHĐ có những nhiệm vụ gì?

                * Với tư cách một Tư vấn viên nhiệm vụ là:

                Thực hiện:

                - Hướng dẫn (guidance) đại trà (mang tính phòng ngừa)

                - Tư vấn chuyên sâu: Cho cá nhân hoặc nhóm có vấn đề(tính can thiệp).

                - Trường hợp ngoài khả năng chuyên môn cần phát hiện và giới thiệu đến các chuyên gia trị liệu.( chữa trị)

                * Đối với nhà trường:

                - Cần xây dựng chương trình TVHĐ tổng thể

                - Phòng Tư vấn Học đường

                Đó là trách nhiệm của quản lý nhà trường.

                Tư vấn viên chỉ là người đóng vai trò nòng cốt (tham mưu, cố vấn, điều phối, đánh giá…) cần được sự giúp đỡ ra tay của lãnh đạo nhà trường và xã hội tạo điều kiện hoạt động.

Tài liệu tham khảo

  1. Lê Sơn, Lê Hồng Minh, Nguyễn Trọng Thuyết (2016) Tư vấn học đường – Những vấn đề căn bản XB. Thanh niên.
  2. Nguyễn Thơ Sinh (2006) Tư vấn Tâm lý căn bản XB.Lao động Hà Nội
  3. Kiều Văn – Lý Chu Hưng (2007) Tư vấn tâm lý học đường (sách dịch) XB. Phụ nữ.
  4. John Schmidt (1990) Counselling in schools. Ally and Bacon, USA.
  5. Trần Thị Minh Đức (2017) Chủ biên – Tham vấn học đường – Sở SGĐT Hà Nội.
  6. Nguyễn Xuân Xanh (2011). Lá thư hè Singapore.

Hà Nội 26/12/2017